WHO: sześć działań może uratować 1,6 mln osób rocznie. Co naprawdę oznacza ta prognoza

Nowa analiza WHO łączy ochronę zdrowia z polityką klimatyczną, pokazując możliwe korzyści dla życia, gospodarki i finansów publicznych. Szacunki są jednak modelowymi scenariuszami, a nie zarejestrowanymi efektami wdrożeń.

Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała 4 listopada raport analizujący globalne skutki rozszerzenia sześciu działań łączących zdrowie publiczne, ochronę środowiska i politykę energetyczną. Autorzy szacują, że szerokie zastosowanie tych rozwiązań mogłoby zapobiegać około 1,6 mln zgonów rocznie. Model wskazuje również na korzyści gospodarcze rzędu 3,9 bln dolarów oraz dodatkowe korzyści fiskalne rzędu 5,4 bln dolarów w skali roku.

WHO wyraźnie zaznacza, że wyniki są modelowymi oszacowaniami zależnymi od założeń o skali wdrożenia działań oraz długim horyzoncie prognozy. Nie są rezultatem jednego zakończonego programu ani zestawieniem śmierci rzeczywiście unikniętych w 2026 roku. Powstały w ramach modelowania wariantów rozwoju sytuacji do 2075 roku, przy założeniu zwiększenia skali określonych interwencji w wielu państwach. Autorzy porównywali scenariusz ich rozszerzenia ze scenariuszem bez takiego rozszerzenia.

W analizie uwzględniono systemy wczesnego ostrzegania przed falami upałów, dostęp do wody pitnej odpornej na zmiany klimatu, podstawowe systemy sanitarne, możliwość utrzymywania higieny i mycia rąk, czystsze źródła energii w gospodarstwach domowych oraz efektywne ekonomicznie ceny paliw kopalnych. Każde z tych działań oddziałuje na zdrowie w inny sposób.

Ostrzeganie przed skrajnym upałem może umożliwić szybsze działania służb i opiekunów osób starszych. Inwestycje w wodę i kanalizację zmniejszają ryzyko zakażeń. Czystsze paliwa do gotowania ograniczają narażenie na zanieczyszczenia powietrza w pomieszczeniach. Polityka cen paliw kopalnych może z kolei zmieniać zachowania energetyczne, choć ma również skutki dystrybucyjne i wymaga osłon dla części gospodarstw domowych.

Nie wszystkie interwencje są równie kosztowne. W przypadku systemów wczesnego ostrzegania przed upałami WHO oszacowała szczególnie wysoką relację korzyści do nakładów. Wynika to częściowo z faktu, że wiele państw dysponuje już infrastrukturą meteorologiczną, którą można lepiej połączyć z działaniami zdrowotnymi. Nie oznacza to jednak, że dokładnie taki sam zwrot finansowy uzyska każda gmina czy każde państwo.

Korzyści gospodarcze opisują szeroko rozumiany dobrobyt: mniejsze straty zdrowotne, wzrost produktywności, ograniczenie szkód i wartości przypisywane poprawie jakości życia. Korzyści fiskalne dotyczą przede wszystkim finansów publicznych, między innymi wpływów wynikających ze zmian w opodatkowaniu paliw i ograniczaniu nieefektywnych subsydiów.

Tych dwóch wielkości nie należy po prostu dodawać i przedstawiać jako gotówki, która wpłynie do budżetów. Duża część korzyści ekonomicznych ma charakter pośredni lub wyceniany statystycznie, a zmiana przychodów podatkowych może oznaczać także wzrost kosztów dla wybranych grup. Dobre oszacowanie polityki publicznej wymaga uwzględnienia obu stron rachunku oraz sposobu redystrybucji środków.

WHO podała, że dla pięciu działań objętych analizą kosztów i korzyści średnia szacowana relacja wynosi 24 dolary korzyści na jeden dolar inwestycji. Tak wysoki wskaźnik nie jest gwarantowaną stopą zwrotu dla inwestora. Nie oznacza też, że jedna złotówka wydatku w każdym powiecie przyniesie automatycznie równowartość 24 zł oszczędności budżetowych. Jest uśrednionym wynikiem modelu, zależnym od zastosowanych założeń i wartościowania efektów zdrowotnych.

Największe globalne korzyści według autorów miałyby przynieść działania związane z efektywnym cenowo wykorzystaniem paliw kopalnych. WHO przypisuje im potencjał zapobieżenia około 1,2 mln zgonów rocznie. W raporcie mieszczą się pod tym pojęciem między innymi zmiany nieefektywnych dopłat i odpowiednie podatki.

Dla państw takich jak Polska wniosek nie może ograniczać się do hasła o potrzebie podwyższania cen energii. Struktura ogrzewania, poziom dochodów i dostęp do alternatywnych źródeł ciepła sprawiają, że jednostronny wzrost kosztów może zwiększać ubóstwo energetyczne. Skuteczna reforma wymaga więc osłon dla osób o niskich dochodach, inwestycji w sprawność budynków i realnego dostępu do technologii ograniczających emisję zanieczyszczeń.

Ta sama interwencja może mieć różne skutki w państwach o odmiennych systemach energetycznych. Tam, gdzie większość gospodarstw wykorzystuje drewno lub węgiel w słabo wentylowanych pomieszczeniach, zmiana sposobu gotowania przynosi bezpośrednie korzyści zdrowotne. Gdzie indziej kluczowe będą systemy ostrzegania przed upałami lub odporność wodociągów na susze i powodzie.

Raport WHO może służyć jako narzędzie do porównywania priorytetów, lecz nie zastępuje lokalnej oceny ryzyka. Miasto powinno najpierw ustalić, kto jest najbardziej narażony na upał, które szpitale mają problemy z chłodzeniem oraz czy system ostrzegania dociera do osób samotnych. Gmina dotknięta problemami z jakością wody będzie potrzebowała innych inwestycji niż ośrodek położony na obszarze regularnie zagrożonym powodzią.

W zdrowiu publicznym wartość mają także stosunkowo proste rozwiązania: procedury działania domów opieki podczas fal gorąca, aktualne listy osób wymagających pomocy, dostęp do wody pitnej i jasna komunikacja kryzysowa. Nie zastępują one inwestycji infrastrukturalnych, ale mogą zmniejszać liczbę ciężkich zachorowań zanim dojdzie do budowy nowych obiektów.

WHO wyraźnie wskazuje na ograniczenia badania, w tym niepewność długoterminowych prognoz i ambitne założenia dotyczące skali realizacji programów. Kluczowym sprawdzianem pozostaje zatem ocena efektów w świecie rzeczywistym: liczby hospitalizacji, zgonów, dostępu do usług i kosztów poniesionych przez gospodarstwa domowe. Wnioski raportu warto odczytywać jako oszacowanie potencjału działań, a nie gotowy rachunek oszczędności do wpisania do krajowych budżetów.

**Źródła:** [WHO – analiza korzyści sześciu działań](https://www.who.int/malaysia/news/detail-global/04-11-2026-six-climate-and-health-actions-could-save-1.6-million-lives-and-deliver-trillions-in-benefits-each-year), [WHO – raport techniczny](https://www.who.int/publications/i/item/9789240124813), [WHO – priorytety na COP31](https://www.who.int/publications/m/item/who-at-cop31–climate-and-health-briefing-and-key-messages)

**Słowa kluczowe:** WHO, zdrowie publiczne, klimat, upały, woda, energia, śmiertelność, COP31