Morze Czarne coraz groźniejsze. Stawka dla Europy rośnie

Ataki na statki handlowe w pobliżu Rumunii i Bułgarii oraz sobotnie zestrzelenie dwóch dronów nad rumuńskimi wodami pokazują, jak szybko ryzyko związane z wojną na Ukrainie przenosi się na sąsiednie szlaki. Dla NATO problem wykracza poza pojedynczy incydent: dotyczy bezpieczeństwa żeglugi, dostaw żywności i granic sojuszu.

Morze Czarne od początku rosyjskiej inwazji pozostaje jednym z kluczowych pól oddziaływania wojny na gospodarkę światową. To przez porty ukraińskie oraz ujście Dunaju przebiegają ważne szlaki eksportu zboża i innych towarów. Gdy zagrożona staje się żegluga, koszty ponoszą nie tylko armatorzy i państwa leżące nad morzem. Skutki mogą odczuć odbiorcy surowców i żywności na innych kontynentach, a także ubezpieczyciele, operatorzy portów i firmy transportowe.

W połowie października napięcie w zachodniej części akwenu gwałtownie wzrosło. Reuters poinformował 15 października o atakach dronów na dwa zbiornikowce w pobliżu rumuńskiego wybrzeża. Jeden z nich, pływający pod banderą San Marino Wine Trader, został trafiony niedaleko kanału Sulina, tuż poza rumuńskimi wodami terytorialnymi. Pięciu marynarzy uratowano, siedmiu uznano za zaginionych. Drugi, jednostka Yara J pod banderą Komorów, został trafiony wewnątrz rumuńskich wód; załoga przeżyła.

Według rumuńskiego prezydenta Nicușora Dana obie jednostki padły ofiarą ataków dronów. Polityk nie przesądził publicznie, kto je przeprowadził. Źródło wojskowe NATO cytowane przez Reuters przypisało pochodzenie maszyn Rosji. Ta różnica jest istotna: oficjalny komunikat polityczny, anonimowa ocena wojskowa i pełny wynik dochodzenia nie są tym samym poziomem potwierdzenia.

W ostatnich dniach informowano o kolejnych uszkodzonych statkach w pobliżu wybrzeży Rumunii i Bułgarii. W takiej sytuacji pojedynczy armator może zdecydować, że ryzyko rejsu jest zbyt wysokie. Inny będzie żądał dodatkowej składki ubezpieczeniowej, kolejny zmieni port lub trasę. Nie potrzeba formalnej blokady, aby transport stał się droższy i wolniejszy. Wystarczy powtarzalność incydentów i trudność w przewidywaniu, gdzie nastąpi następny atak.

Największą stawką jest utrzymanie funkcjonowania ukraińskiego eksportu mimo wojny. Alternatywy lądowe i rzeczne są potrzebne, lecz każda ma ograniczenia przepustowości, czasu przeładunku i kosztów. Rosnące zagrożenie u ujścia Dunaju może osłabić odporność tych alternatywnych tras właśnie wtedy, gdy są one najbardziej potrzebne. To także problem dla rolników i przedsiębiorstw europejskich, zależnych od sprawnych portów i przewidywalnych stawek frachtowych.

W tym miejscu pojawia się klasyczna asymetria konfliktu. Relatywnie tani dron może zmusić do uruchomienia kosztownych systemów radarowych, patroli lotniczych, eskort i operacji ratowniczych. Nawet jeśli uda się go zestrzelić, wywołany alarm może zaburzyć ruch w porcie albo wstrzymać żeglugę na ważnym odcinku. W rachunku gospodarczym liczy się więc nie tylko cena zniszczonej maszyny, ale koszty całego systemu reagowania.

17 października rumuńskie Ministerstwo Obrony podało, że dwa F-16 zostały poderwane po wykryciu celów poruszających się na południowy zachód od rejonu Wyspy Wężowej. Pierwszy bezzałogowiec przekroczył rumuńską przestrzeń powietrzną o 17.59 i został zestrzelony dwie minuty później. Drugi naruszył ją o 18.01 i również został zniszczony w ciągu kilku minut. Resort podkreślił, że obie maszyny strącono nad własnymi wodami terytorialnymi.

Sam fakt podjęcia interwencji nie przesądza o zamiarze sprawcy. Dron mógł mieć z góry wyznaczoną trasę, mógł zboczyć wskutek zakłóceń sygnału albo być wykorzystywany do rozpoznania. Bez danych o rodzaju maszyny i analizie śladów lotu nie sposób tego rozstrzygnąć. Nie należy też mechanicznie łączyć dronów strąconych przez Rumunię z wcześniejszymi uderzeniami na statki. Oba rodzaje incydentów zwiększają zagrożenie w regionie, lecz ich bezpośredni związek wymaga dowodów.

Dla państwa będącego członkiem NATO przechwycenie obiektu w swojej przestrzeni jest zarazem testem systemu dowodzenia. Wymaga szybkiego rozpoznania, możliwości bezpiecznego użycia broni i koordynacji z cywilnymi służbami morskimi. Ryzykiem są nie tylko skutki bezpośredniego trafienia, ale również upadek szczątków, przerwy w ruchu lotniczym czy zagrożenie dla jednostek przebywających na wodzie.

Najbardziej oczywistym krokiem jest rozbudowa wspólnego obrazu sytuacji: współdzielenie danych radarowych, śledzenie małych celów nad wodą, sprawniejsza identyfikacja i szybszy przepływ ostrzeżeń między lotnictwem, marynarką, strażą graniczną a cywilnymi operatorami. Wiele dronów lata nisko i ma niewielką powierzchnię odbicia radiolokacyjnego. Oznacza to, że sama liczba nowoczesnych samolotów nie gwarantuje wczesnego wykrycia.

Drugi obszar to bezpieczeństwo portów i jednostek handlowych. Chodzi o procedury poruszania się w rejonach podwyższonego ryzyka, miejsca schronienia, zdolności ratownicze oraz wymianę informacji z ubezpieczycielami i armatorami. Państwa mogą również rozwijać zdolności niszczenia tanich dronów metodami mniej kosztownymi niż każdorazowe używanie myśliwców. Żadne rozwiązanie nie zastępuje jednak decyzji, jakie zagrożenia wymagają natychmiastowej interwencji, a które można bezpiecznie obserwować.

Trzeci wymiar to dyplomacja i dokumentowanie incydentów. Każda dobrze udokumentowana interwencja pomaga budować wspólną ocenę zagrożenia, bez pochopnego przypisywania sprawstwa. Ma to znaczenie także prawne. Naruszenie przestrzeni powietrznej, atak na statek cywilny oraz działania wojenne na wodach międzynarodowych mogą podlegać różnym regułom i wymagać odmiennej reakcji.

Z perspektywy Warszawy Morze Czarne może wydawać się teatrem odległym od Bałtyku, ale oba akweny są częścią systemu bezpieczeństwa i handlu Europy. Jeśli państwa NATO muszą angażować dodatkowe siły w rejonie Rumunii, wpływa to na planowanie całej wschodniej flanki. Jeżeli koszty transportu przez Morze Czarne rosną, mogą zmieniać się kierunki obrotu towarami, zapotrzebowanie na porty alternatywne i obciążenie europejskiej infrastruktury logistycznej.

Polska ma szczególny powód, aby uważnie śledzić także procedury reagowania. Niedzielne poszukiwania niezidentyfikowanego obiektu pod Lublinem pokazują, że nawet niepotwierdzony sygnał wymaga współdziałania służb. W Rumunii mowa była o bezspornie wykrytych i strąconych dronach, w Polsce o sprawdzaniu sygnału i zgłoszeń. Łączenie tych przypadków w jedną opowieść o skoordynowanym ataku byłoby pozbawione podstaw.

Strategiczną odpowiedzią nie powinno być więc wyłącznie głośne ogłaszanie każdego alarmu, lecz budowanie systemów zdolnych reagować proporcjonalnie. Prawdziwy test odporności regionu polega na utrzymaniu żeglugi, zabezpieczeniu ludności i infrastruktury oraz niedopuszczeniu, aby niejasne incydenty wymuszały chaotyczne decyzje. Jeśli przemoc przenika na kolejne szlaki handlowe, nawet państwa nieuczestniczące bezpośrednio w wojnie zaczynają płacić za nią coraz wyższą cenę.