Dwie narady sędziów, dwa obrazy państwa. Wtorek sprawdzianem dla sporu o TK

Na 3 listopada zaplanowano nadzwyczajne zgromadzenie sędziów Sądu Najwyższego oraz spotkanie sędziów Trybunału Konstytucyjnego dotyczące między innymi budżetu. Równoległe wydarzenia uwidaczniają, jak bardzo spór o prawo stał się również sporem o zdolność instytucji do codziennego działania.

Pierwszy prezes Sądu Najwyższego Zbigniew Kapiński zwołał nadzwyczajne Zgromadzenie Ogólne Sędziów SN na godzinę 14:00. Zgodnie z opublikowanym porządkiem obrad sędziowie mają omawiać zagrożenia dla porządku konstytucyjnego państwa i podjąć uchwałę. Półtorej godziny później ma rozpocząć się spotkanie określane przez jego organizatorów jako Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

W przypadku TK jedną z zapowiedzianych spraw jest projekt budżetu instytucji na 2027 rok. Pozornie jest to zwykły element administracyjnego kalendarza. W rzeczywistości kryzys kompetencyjny sprawia, że nawet przygotowanie dokumentu finansowego może stać się kolejnym punktem sporu o legalność organów i osób uprawnionych do podejmowania decyzji.

Tłem wydarzeń są decyzje Anny Korwin-Piotrowskiej dotyczące przerwy w czynnościach Bogdana Święczkowskiego i Bartłomieja Sochańskiego. Dotychczasowe kierownictwo TK kwestionuje podstawy prawne tych działań. Z kolei zwolennicy zmian podkreślają potrzebę odblokowania pracy instytucji i dopuszczenia nowych sędziów wybranych przez Sejm.

Zgromadzenie sędziów nie jest zwykłą konferencją prasową. W określonych sprawach jego uchwały mogą mieć znaczenie dla organizacji pracy sądu, a oficjalne stanowiska wpływają na debatę o wymiarze sprawiedliwości. Nie należy jednak automatycznie uznawać, że sama uchwała rozstrzygnie konflikt konstytucyjny, do którego strony przystępują z przeciwstawnymi interpretacjami przepisów.

W przypadku Sądu Najwyższego znaczenie zgromadzenia będzie przede wszystkim instytucjonalne i polityczne. Sędziowie mogą wyrazić swoją ocenę zagrożeń, ale nie zastąpi to wszystkich innych procedur prawnych. Wątpliwości dotyczą nie tylko konkretnego incydentu, lecz także szerszych sporów o status sędziów i relacje między władzą wykonawczą a sądowniczą.

W TK problem jest szczególnie dotkliwy, ponieważ tożsamość podmiotu uprawnionego do zwołania i prowadzenia posiedzenia sama jest przedmiotem konfliktu. Jeśli jedna strona kwestionuje uprawnienia drugiej do działania, każdy przyjęty dokument może zostać natychmiast podważony. Powstaje ryzyko tworzenia równoległych wersji tej samej instytucjonalnej rzeczywistości.

Budżet Trybunału nie jest wyłącznie tabelą wydatków. Obejmuje wynagrodzenia, obsługę administracyjną, utrzymanie infrastruktury i warunki codziennej pracy. Nawet jeżeli poszczególne pozycje są techniczne, ich uchwalenie i przekazanie wymaga określonych procedur oraz osób upoważnionych do podpisywania dokumentów.

W normalnym trybie spory prawne nie powinny paraliżować terminowego przygotowywania planów finansowych. Obecna sytuacja pokazuje jednak, jak łatwo konflikt o personalną obsadę organu przenosi się na pracowników i obowiązki administracyjne. Niepewność dotycząca zarządzeń, dyspozycji służbowych czy uprawnień kierownictwa wpływa na organizację całej instytucji.

Święczkowski ogłosił wcześniej wolne dni dla pracowników TK od 3 do 6 listopada z zachowaniem wynagrodzenia, kwestionując jednocześnie skuteczność decyzji Korwin-Piotrowskiej. To kolejny przykład rozbieżności, która dla obywatela może wydawać się abstrakcyjna, ale dla pracowników stanowi konkretny problem: czyje polecenia powinny być wykonywane i jakie dokumenty mają znaczenie prawne.

W tym sensie spór o budżet ujawnia słabość konstrukcji opartej na wzajemnym nieuznawaniu organów. Jeśli instytucja nie może bezsprzecznie określić, kto reprezentuje ją na zewnątrz, coraz trudniej oddzielić spór prawny od zwykłego zarządzania. Taką sytuację trudno utrzymywać przez długi czas bez strat organizacyjnych.

Rząd i jego zwolennicy przedstawiają działania wokół TK jako próbę przywracania praworządności po wieloletnim kryzysie. Opozycja oraz dotychczasowe kierownictwo Trybunału opisują je jako naruszenie niezależności sądu konstytucyjnego. Obie strony używają mocnych pojęć, w tym oskarżeń o bezprawie. Nie powinny one zastępować analizy konkretnej podstawy prawnej i jej zastosowania.

Również komentarze zagraniczne nie przyniosły jednoznacznego rozstrzygnięcia wszystkich elementów konfliktu. Komisja Europejska podkreśliła obowiązek działania TK zgodnie z konstytucją i odpowiednim orzecznictwem unijnym, lecz nie zastąpiła krajowych procedur rozstrzygnięcia sporu o kompetencje. Międzynarodowy głos zwiększa polityczną wagę wydarzeń, ale nie likwiduje ich krajowego wymiaru prawnego.

Istotną rolę mogą odegrać także opinie środowiska prawniczego, które nie mieszczą się w prostym podziale partyjnym. Część ekspertów krytykujących wcześniejsze działania PiS zgłasza obecnie zastrzeżenia do sposobu odsuwania kierownictwa TK. Takie stanowiska pokazują, że można jednocześnie uznawać głębokość wcześniejszego kryzysu i kwestionować legalność niektórych dzisiejszych środków.

Dla opinii publicznej najgorszym rezultatem byłoby utrwalenie przekonania, że o legalności organów decyduje wyłącznie aktualna większość polityczna. Trybunał Konstytucyjny powstał właśnie po to, by badać zgodność aktów władzy z ustawą zasadniczą. Jeżeli sam traci zdolność do bezspornego działania, osłabiona zostaje jedna z podstawowych gwarancji kontroli państwa.

Wtorkowe spotkania mogą przynieść nowe uchwały, deklaracje i następne spory. Najważniejsze pozostanie jednak pytanie, czy strony potrafią stworzyć procedurę akceptowaną szerzej niż przez własne zaplecze polityczne. Bez takiej podstawy każda kolejna decyzja może pogłębiać zamiast ograniczać kryzys zaufania do instytucji.

Nie można też pominąć czasu. Im dłużej utrzymuje się stan organizacyjnej niepewności, tym większe znaczenie zyskują bieżące zadania administracji i terminowe obowiązki organów. Pracownicy i obywatele oczekują, że nawet ostry spór o fundamenty państwa nie doprowadzi do całkowitego zablokowania zwykłych procedur. To praktyczny test zdolności instytucji do zachowania ciągłości.

Z tego punktu widzenia szczególne znaczenie ma przejrzystość dokumentów. Publicznie dostępne zarządzenia, uzasadnienia i protokoły pozwalają obywatelom odróżniać rzeczywistą decyzję instytucji od politycznej interpretacji. Bez takiej przejrzystości nawet późniejsze rozstrzygnięcia mogą napotkać trwały problem społecznego zaufania.