Dwie diagnozy kryzysu TK. Dlaczego spór prawników nie sprowadza się do podziału PiS–KO

Czterej byli prezesi Trybunału Konstytucyjnego poparli działania nowych sędziów, ale Helsińska Fundacja Praw Człowieka zakwestionowała podstawy odsunięcia dotychczasowego kierownictwa. Zestawienie tych stanowisk pokazuje, jak trudne jest zakończenie konfliktu, kiedy różnią się nie tylko oceny polityczne, lecz także odpowiedzi na pytanie o dopuszczalne środki prawne.

Wydarzenia z końca października wokół Trybunału Konstytucyjnego wywołały gwałtowną reakcję polityków, ale najważniejszy dla przyszłości tej instytucji może okazać się spór prowadzony przez samych prawników. W niedzielę 1 listopada wspólne stanowisko ogłosili Marek Safjan, Jerzy Stępień, Bohdan Zdziennicki i Andrzej Zoll. Poparli sędziów wybranych przez Sejm i apelowali o umożliwienie przeprowadzenia procedur mających przywrócić funkcjonowanie TK. Z kolei Helsińska Fundacja Praw Człowieka, również krytyczna wobec wieloletnich nieprawidłowości w Trybunale, wskazała na wątpliwości prawne dotyczące piątkowej decyzji o odsunięciu Bogdana Święczkowskiego i Bartłomieja Sochańskiego.

Ten kontrast jest ważny, ponieważ obie wypowiedzi trudno przyporządkować do prostego politycznego schematu. Byli prezesi TK akcentują konieczność odblokowania działania sądu konstytucyjnego i umożliwienia pracy wybranym sędziom. HFPC podkreśla, że nawet wobec długotrwałego kryzysu nie należy sięgać po środki, których podstawa prawna nie jest jasna. Obie strony rozumowania spotykają się przy diagnozie problemu: obecna sytuacja osłabia zaufanie do instytucji, która ma kontrolować zgodność prawa z konstytucją. Różnią się jednak co do oceny konkretnych czynności podejmowanych w celu zakończenia impasu.

W debacie często pada argument, że nadzwyczajna sytuacja wymaga nadzwyczajnych działań. To jednak jedno z najbardziej ryzykownych rozumowań w państwie prawa. Jeżeli podmiot publiczny może uzasadnić odstępstwo od zwykłych procedur tylko tym, że poprzedni stan jest trudny do zaakceptowania, pojawia się pytanie o granice takiego odstępstwa. Czy przyszła większość polityczna mogłaby wykorzystać podobny argument w odwrotnej sytuacji? Jak odróżnić naprawę instytucji od stworzenia precedensu pozwalającego każdorazowo zmieniać jej kierownictwo?

HFPC nie broniła w swoim stanowisku wszystkich działań dotychczasowych władz Trybunału. Wręcz przeciwnie: mówiła o głębokim kryzysie instytucjonalnym trwającym od 2015 roku i potrzebie przywrócenia niezależnego orzekania. Jednocześnie uznała za wątpliwe podstawy wydania przez sędziego o najdłuższym stażu zarządzenia o przerwie w czynnościach prezesa i wiceprezesa. To rozróżnienie jest istotne. Krytyka metody nie oznacza bezwarunkowej aprobaty dla wcześniejszego stanu rzeczy, podobnie jak poparcie celu nie oznacza, że każda droga do niego staje się legalna.

Osobnym wyzwaniem jest status przyszłych rozstrzygnięć. Gdy część środowiska politycznego kwestionuje sposób powołania lub dopuszczenia sędziego do orzekania, spór może rozlewać się na ocenę samych orzeczeń. W dłuższym horyzoncie instytucja traci wtedy funkcję neutralnego punktu odniesienia. Zamiast kończyć spory, może produkować kolejne. To problem, którego nie rozwiąże samo wygranie bieżącego konfliktu o gabinet prezesa, nawet gdy jednej ze stron uda się przejąć kontrolę nad kalendarzem posiedzeń.

Byli prezesi przyjmują natomiast, że sędziom wybranym przez Sejm należy umożliwić dokonanie czynności przewidzianych prawem, a wieloletni stan ograniczenia pracy Trybunału nie może trwać bez końca. Ich oświadczenie jest zarazem wyraźnie krytyczne wobec nocnej interwencji prezydenta Karola Nawrockiego. Gdy zestawić oba stanowiska, widać dwa akcenty: pierwszym jest potrzeba przywrócenia realnej funkcji sądu konstytucyjnego, drugim – wymóg, aby sam proces przywracania tej funkcji nie podważał stabilności procedur.

Właśnie dlatego znaczenie mają także warunki rozmowy politycznej. Jeżeli przyszłe porozumienie miałoby obejmować zmiany reguł obsadzania TK, powinno być projektowane jako zasada trwała, a nie przejściowa technika pozwalająca uzyskać przewagę jednej większości. Wymagałoby odpowiedzi na pytania o kwalifikacje kandydatów, sposób ich oceny i gwarancje pluralizmu. Takie kwestie można rozstrzygać ustawowo lub konstytucyjnie, ale każda z dróg ma własne ograniczenia proceduralne i polityczne.

Trybunał nie służy wyłącznie rozstrzyganiu sporów pomiędzy rządem, Sejmem i prezydentem. Jego orzecznictwo dotyczy praw jednostki, obowiązków państwa i konstytucyjnej kontroli ustaw. Jeśli instytucja pozostaje sparaliżowana albo jej autorytet zostaje podważony przez część organów państwa, obywatele tracą pewność, że sporne przepisy będą oceniane według stabilnych kryteriów. To problem praktyczny, a nie jedynie symboliczna wojna o urzędowe stanowiska.

Dodatkową trudność stanowi czas. Obywatele oczekują, że sąd konstytucyjny będzie działał już dziś, podczas gdy szerokie porozumienie ustrojowe może wymagać miesięcy negocjacji. Krótkoterminowe zarządzanie bieżącymi sprawami i długoterminowa reforma nie powinny jednak wzajemnie się wykluczać. Przeciwnie, bez minimalnych zasad organizacyjnych trudno prowadzić rozmowy o odbudowie instytucji, a bez szerszej zgody przejściowe decyzje łatwo stają się zarzewiem następnego kryzysu.

Równie istotna jest czytelność komunikatów kierowanych do pracowników sądu i uczestników postępowań. Gdy pojawiają się konkurencyjne zarządzenia dotyczące sposobu funkcjonowania instytucji, niejasne staje się, komu należy podporządkować się w zwykłych sprawach organizacyjnych. Z perspektywy administracji państwa jest to koszt mierzalny w opóźnieniach, niepewności oraz ryzyku dalszych konfliktów. Z perspektywy obywateli konsekwencją może być jeszcze dłuższe oczekiwanie na rozstrzygnięcia o znaczeniu dla praw i wolności.

HFPC opowiedziała się za szerszym resetem konstytucyjnym, obejmującym zmianę reguł wyboru sędziów i ponowne obsadzenie stanowisk na nowych zasadach. Taki scenariusz wymagałby jednak poważnego porozumienia ponad politycznymi podziałami, którego obecnie nie widać. Koncepcja szybszego odblokowania prac Trybunału rodzi z kolei pytanie, czy zakończy spór o legitymację organu, czy tylko przeniesie go do kolejnej fazy. Oba podejścia mają więc swoje trudności instytucjonalne i polityczne.

Najważniejsza lekcja z ostatnich dni dotyczy granic doraźności. Trybunał potrzebuje zdolności do orzekania, ale potrzebuje również wiarygodnej podstawy prawnej swoich działań. Jeżeli rozwiązanie kryzysu zostanie zbudowane wyłącznie na przewadze jednej strony, najprawdopodobniej będzie kwestionowane przez następną. Bez uzgodnienia reguł, które mają obowiązywać także po zmianie politycznej większości, odbudowa autorytetu sądu konstytucyjnego pozostanie zadaniem niedokończonym.