Chiny, Tajwan i chipy. Europejska gospodarka w pułapce zależności

Nowoczesna gospodarka zależy od półprzewodników tak głęboko, że przerwanie kilku ogniw ich dostaw mogłoby wywołać przestoje od fabryk samochodów po szpitale. Ostrzeżenia tajwańskiego ministra spraw zagranicznych w Warszawie przypominają, że bezpieczeństwo technologiczne stało się sprawą państwowej suwerenności, a nie jedynie cen komponentów kupowanych przez przedsiębiorstwa.

Produkowanie chipów nie polega na zbudowaniu jednej fabryki, która sama wykona wszystkie etapy. Potrzebne są projekty układów, maszyny litograficzne, materiały, wyspecjalizowani dostawcy chemikaliów, pakowanie i testowanie. Poszczególne ogniwa znajdują się w różnych krajach. Firmy korzystają z tego podziału pracy, ponieważ obniża koszty i przyspiesza rozwój technologii. Kryzys polityczny potrafi jednak zmienić zaletę globalizacji w słabość.

Tajwan odgrywa szczególną rolę w produkcji zaawansowanych układów, a Chiny zbudowały znaczącą pozycję w szeregu segmentów elektroniki i surowców przemysłowych. Minister Lin Chia-lung wskazał w Warszawie ryzyko, jakie dla europejskiej swobody decyzji stanowi nadmierne uzależnienie od chińskich dostaw. Jest to ocena strony tajwańskiej, ale pytanie, które stawia, ma znaczenie szersze niż spór o status wyspy.

Dostawa jednego pozornie nieistotnego elementu może zatrzymać w Europie linię produkcyjną wartą miliony euro dziennie. Jeśli producent nie ma szybkiego zamiennika, cała firma ponosi koszt przestoju, choć brakujący podzespół stanowi niewielką część wartości końcowego produktu. To doświadczenie wielu branż z ostatnich lat. Utrata ciągłości dostaw jest więc zagrożeniem gospodarczym o strategicznym charakterze.

Rozwój centrów danych i systemów sztucznej inteligencji zwiększa popyt na procesory, pamięć oraz energię. Jednocześnie rynek technologiczny jest coraz bardziej podatny na gwałtowne korekty nastrojów inwestorów. Reuters opisywał we wtorek presję na akcje producentów pamięci z Korei Południowej po informacjach o rosnących możliwościach chińskiego konkurenta CXMT.

Sam wzrost zdolności produkcyjnych w Chinach nie oznacza z dnia na dzień przejęcia całego rynku. Pokazuje jednak, jak szybko mogą zmieniać się przewagi technologiczne. Europejski przemysł stoi wobec podwójnego problemu: potrzebuje komponentów na teraz, ale musi jednocześnie inwestować w zdolność do wytwarzania części z nich bliżej własnych zakładów. Nie jest to zadanie, które da się zrealizować jednym programem dotacyjnym.

Na inwestycjach w AI korzystają dziś dostawcy infrastruktury, nie zawsze zaś firmy obiecujące szybkie przychody z usług opartych na modelach. Jeżeli wyceny części firm okażą się przesadzone, korekta rynkowa może wpłynąć na popyt na sprzęt. Nie zmieni to jednak podstawowego faktu: państwa potrzebują bezpiecznych łańcuchów dostaw zarówno dla usług cyfrowych, jak i dla tradycyjnego przemysłu.

Unia Europejska dyskutuje o ograniczaniu ryzyk związanych z zależnością od chińskiej produkcji, ale jednocześnie wiele europejskich przedsiębiorstw prowadzi z Chinami rozległy handel. Radykalne odcięcie tych powiązań mogłoby zaszkodzić konsumentom oraz firmom z obu stron. Bardziej realistyczną drogą jest dywersyfikacja: kilku dostawców zamiast jednego, zapasy krytycznych części i przejrzystość pochodzenia komponentów.

Polska nie musi konkurować z największymi o każdy etap wytwarzania najbardziej zaawansowanych układów. Ma szansę rozwinąć kompetencje w projektowaniu, testach, elektronice przemysłowej, oprogramowaniu i integracji systemów. Szczególnie ważne są technologie podwójnego zastosowania, które wykorzystuje przemysł cywilny i sektor obronny. Rozsądna strategia polega na identyfikowaniu obszarów, gdzie krajowe firmy mogą rzeczywiście zbudować specjalizację.

Należy przy tym uważać na obietnice natychmiastowej samowystarczalności. Żadne europejskie państwo nie jest w stanie samo zapewnić całej gamy urządzeń, materiałów i maszyn potrzebnych do produkcji elektroniki. Niezależność rozumiana jako zerwanie współpracy byłaby kosztowną iluzją. Odporność oznacza natomiast możliwość kontynuowania działalności także wtedy, gdy jeden z partnerów przestaje dostarczać towar.

Wypowiedź tajwańskiego ministra może więc być punktem wyjścia do poważniejszej europejskiej debaty: które technologie mają charakter krytyczny, jakie ryzyko jesteśmy gotowi ponieść i kto zapłaci za budowę alternatywnych mocy produkcyjnych. Bez takich odpowiedzi polityczne hasła o suwerenności technologicznej pozostaną tylko deklaracją. Dla obywatela końcowym testem będzie to, czy sprzęt, praca i bezpieczeństwo codziennego życia pozostaną dostępne mimo następnego kryzysu.

Rozwiązania wymaga także pytanie o energię. Fabryka półprzewodników to nie tylko specjalistyczna kadra i maszyny, ale bardzo stabilne dostawy prądu, wody technologicznej oraz infrastruktury oczyszczania i kontroli jakości. Państwo, które chce przyciągać takie zakłady, powinno traktować bezpieczeństwo energetyczne jako część polityki przemysłowej. Nie ma sensu zapraszać inwestorów do obszarów, w których rosnące ryzyko przerw w dostawach podważa opłacalność całego przedsięwzięcia. Ten warunek jest szczególnie ważny dla inwestycji planowanych na wiele dekad.

Osobnym zadaniem pozostaje polityka kompetencji. Nawet najbardziej kosztowna fabryka nie zastąpi inżynierów procesowych, projektantów układów ani techników potrafiących diagnozować awarie. Polska powinna łączyć programy badawcze uczelni z rzeczywistymi zamówieniami przemysłu, a finansowanie publiczne wiązać z efektami mierzalnymi po kilku latach. Takie podejście nie przyniesie równie efektownych fotografii jak otwarcie nowego zakładu, ale będzie ważniejsze dla trwałości krajowego sektora. Suwerenność technologiczna zaczyna się od umiejętności, nie od uroczystych deklaracji.

Skuteczność strategii da się ocenić dopiero w warunkach kryzysu. Jeżeli zniknie jeden dostawca, czy europejska firma znajdzie zamiennik w ciągu tygodni, czy dopiero miesięcy? Czy będzie znała pochodzenie swoich krytycznych podzespołów? Czy alternatywni producenci będą zdolni dostarczyć zgodne jakościowo elementy? Odpowiedzi na te pytania powinny być częścią planów ciągłości działania przedsiębiorstw, a nie tylko ministerialnych raportów. Dywersyfikacja będzie kosztować, ale jej sens polega na ograniczeniu strat w sytuacji, w której tańszy model zależności nagle przestaje działać.