Świat na kredyt. Dlaczego drogi dług grozi nowym kryzysem

Przed spotkaniami Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego w Bangkoku narasta problem, którego nie rozwiąże pojedyncza obniżka cen ropy: obsługa zadłużenia w warunkach wysokich stóp procentowych. Konflikt na Bliskim Wschodzie podbija koszty energii, a część państw ma coraz mniej przestrzeni na ratowanie gospodarki.

Tegoroczne spotkania instytucji finansowych odbywają się w sytuacji, w której wojna i pieniądz oddziałują na siebie z niezwykłą siłą. Droższy diesel podnosi koszt transportu, droższe nawozy wpływają na rolnictwo, a banki centralne zmagają się z presją inflacyjną. Wysokie oprocentowanie obligacji oznacza z kolei większe wydatki na odsetki. Skutki rozkładają się nierówno: najbogatsze państwa pożyczają drogo, lecz wciąż mają rozległe rynki kapitałowe, a kraje mniej zamożne mogą stracić dostęp do finansowania już po serii słabszych danych.

Reuters opisuje ostrzeżenia szefowej MFW Kristaliny Georgievej i prezesa Banku Światowego Ajaya Bangi. Instytucje nie ogłaszają globalnego załamania. Wskazują raczej na kumulację ryzyk, która może sprawić, że pozornie odległe wydarzenie, na przykład długotrwały wzrost cen paliw, uderzy w finanse państwa przez kilka niezależnych kanałów naraz. Zrozumienie tych kanałów ma znaczenie również dla Polski, choć jej położenia nie można automatycznie porównywać z sytuacją najbardziej zadłużonych gospodarek rozwijających się.

Gdy gospodarki mierzą się z szokiem podażowym, producent płaci więcej za paliwo, transport i energię. Przedsiębiorstwa próbują przenosić część kosztów na klientów, co spowalnia spadek inflacji. Bank centralny staje wtedy przed wyborem: szybciej złagodzić politykę pieniężną, aby wspierać wzrost, czy utrzymać wysokie stopy, ryzykując osłabienie inwestycji. Jeśli inwestorzy zaczynają obawiać się dalszej inflacji, domagają się wyższej rentowności nowych obligacji skarbowych. To podnosi koszt finansowania państwa nawet bez formalnej podwyżki podstawowej stopy procentowej.

Problem komplikuje kalendarz wykupu starych papierów dłużnych. Obligacje sprzed kilku lat bywały emitowane przy znacznie tańszym kredycie. Kiedy wygasają, państwo musi je spłacić lub refinansować przy nowych, mniej korzystnych warunkach. Wzrost przeciętnego kosztu długu rozłożony jest w czasie, ale może trwać latami. W rezultacie budżet, który dziś zachowuje równowagę, za dwa lata zaczyna oddawać większą część dochodów obligatariuszom zamiast finansować drogi, zdrowie czy obronność. Tak powstaje presja fiskalna niezależna od bieżących sporów politycznych.

Na poziomie globalnym kwoty robią wrażenie. Według danych MFW przytoczonych przez Reutersa dług publiczny jest najwyższy od czasów II wojny światowej i przed 2030 rokiem może przekroczyć 100 procent światowego PKB. Ta liczba nie oznacza, że każde państwo przekroczy taki próg. To miara skali wyzwania, która mówi, że przeciętny światowy budżet ma coraz mniej swobody w reagowaniu na następny kryzys. Równocześnie ceny energii mogą rosnąć szybciej, niż rządy są w stanie ograniczać deficyty.

Największe ryzyko dotyczy krajów, które pożyczają w obcych walutach. Jeśli ich własny pieniądz traci na wartości, koszt obsługi długu denominowanego w dolarach rośnie nawet wtedy, gdy stawki procentowe się nie zmieniają. Odpływ kapitału na rynek amerykański osłabia miejscowe waluty i może wymusić gwałtowne podwyżki stóp. Te z kolei uderzają w kredyt dla firm i gospodarstw domowych. Państwo potrzebuje wówczas pożyczek, aby łagodzić skutki kryzysu, ale ich koszt właśnie staje się największy.

Bank Światowy szacuje, że rozwijające się gospodarki mają do spłacenia w 2026 roku około 400 miliardów dolarów wobec zagranicznych wierzycieli. Co istotne, znacząca część tej sumy jest związana z odsetkami. Ajay Banga mówi o rozmowach z 30–40 państwami potrzebującymi potencjalnego wsparcia kryzysowego. Nie jest to lista krajów bankrutujących, lecz sygnał, że coraz więcej rządów szuka środków ostrożności. Czasem lepiej zmienić harmonogram inwestycji niż czekać, aż finansowanie zniknie niemal z dnia na dzień.

W takich warunkach proste hasło o umorzeniu długu nie rozwiązuje wszystkich problemów. Wierzycielami bywają rządy, banki komercyjne, fundusze, organizacje międzynarodowe i lokalni oszczędzający. Każda grupa ma inne interesy i inne możliwości zaakceptowania strat. Umowa dająca jednemu państwu chwilę oddechu może jednocześnie podnieść koszt pożyczania sąsiadom, jeśli inwestorzy uznają, że ryzyko restrukturyzacji rozszerza się na cały region. Potrzebna jest więc kombinacja reform, przejrzystości i realistycznego rozłożenia płatności.

Dla państw europejskich ostrzeżenie nie powinno prowadzić do automatycznego cięcia wszystkich wydatków. Są inwestycje, które obniżają przyszłe koszty gospodarki: modernizacja sieci przesyłowych, termomodernizacja, stabilne źródła energii czy poprawa produktywności. Jednak każda decyzja musi uwzględniać koszt pozyskania kapitału. Projekt opłacalny przy niskich stopach może okazać się znacznie droższy przy podwyższonej rentowności obligacji i rosnących cenach materiałów budowlanych.

Polska nie jest gospodarką rozwijającą się o takim samym profilu ryzyka jak najbardziej zadłużone państwa świata, ale także musi finansować potrzeby obronne, energetyczne i społeczne. Oparcie planów na założeniu, że inflacja szybko ustąpi, a kredyt bezwarunkowo stanieje, byłoby ryzykowne. Rozsądna strategia wymaga wieloletniego zarządzania terminami wykupu długu i priorytetami wydatkowymi, a także jasnego tłumaczenia obywatelom kosztów zobowiązań. Ważnym pytaniem pozostaje sposób wykorzystywania środków zewnętrznych: czy finansują projekty poprawiające dochody w przyszłości, czy jedynie odsuwają konieczne zmiany. Ocena długu bez analizy struktury wydatków i jakości zarządzania prowadzi do uproszczonych recept, które mogą pogorszyć sytuację. W Bangkoku rozstrzygnięć zapewne nie będzie, lecz podane tam prognozy pokażą, jak duże pole manewru pozostało decydentom. Ważna będzie także odpowiedź, czy państwa uzgodnią bardziej przewidywalne zasady restrukturyzacji długu oraz jak połączą ochronę najbardziej potrzebujących z utrzymaniem wiarygodności finansów publicznych. Same deklaracje nie zastąpią skutecznych mechanizmów egzekwowania reform i pomocy.