Sankcje USA uderzają w MTK. O co toczy się spór?

Stany Zjednoczone rozszerzyły nacisk na Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze, a sam Trybunał wezwał państwa członkowskie do obrony jego niezależności. Spór dotyczy tego, czy międzynarodowi prokuratorzy i sędziowie mogą badać zbrodnie, gdy sprzeciwiają się temu potężne państwa. Wyjaśniamy, jak działa ta instytucja i dlaczego sankcje stały się tak dotkliwe.

Międzynarodowy Trybunał Karny powstał w 2002 roku na podstawie Statutu Rzymskiego. Jego zadaniem jest ściganie osób podejrzanych o ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne oraz, w określonych warunkach, zbrodnię agresji. MTK nie zastępuje automatycznie sądów krajowych: wkracza przede wszystkim wtedy, gdy właściwe państwo nie chce albo nie jest w stanie przeprowadzić autentycznego postępowania.

USA nie są stroną Statutu Rzymskiego i od lat kwestionują próbę objęcia amerykańskich obywateli jurysdykcją MTK. Napięcie wzrosło również na tle postępowań dotyczących Izraela. Administracja Donalda Trumpa sięgnęła po sankcje wobec instytucji i osób związanych z jej działaniami. Trybunał odpowiedział apelem do państw członkowskich, by zapewniły mu możliwość dalszej pracy. Nie jest to wyłącznie spór o jedną decyzję procesową: dotyczy podstaw funkcjonowania ponadnarodowego wymiaru sprawiedliwości.

Agencja Reuters przypomina, że MTK ma 125 państw-stron oraz budżet na 2026 rok wynoszący około 196 mln euro. Trybunał wydawał nakazy aresztowania w sprawach obejmujących między innymi wojnę w Ukrainie i konflikt na Bliskim Wschodzie. Egzekwowanie nakazów zależy jednak od współpracy państw; Trybunał nie dysponuje własną policją, która mogłaby zatrzymywać podejrzanych w dowolnym kraju.

Ograniczenia finansowe i administracyjne mogą utrudniać podróże, płatności, korzystanie z usług technologicznych oraz codzienną współpracę z podmiotami zewnętrznymi. Nawet gdy nie dotyczą bezpośrednio każdej czynności procesowej, stwarzają ryzyko dla świadków, obrońców, ekspertów i personelu. Z drugiej strony przeciwnicy części działań MTK twierdzą, że jego kompetencje bywają interpretowane zbyt szeroko, szczególnie wobec państw, które nie przystąpiły do Statutu.

Napięcie nie znika wraz z ogłoszeniem Pokojowego Nobla dla Navi Pillay, która wcześniej pracowała w instytucjach międzynarodowej sprawiedliwości. Wyróżnienie ma wymowę polityczną i symboliczną, lecz nie jest orzeczeniem prawnym. Spór o Trybunał pozostanie jednym z testów tego, czy państwa są gotowe bronić wspólnych reguł także wtedy, gdy postępowania dotyczą ich sojuszników.

Dla Polski wymiar praktyczny jest szczególnie ważny. Nakazy MTK i gromadzenie materiału dowodowego odgrywają rolę w rozliczaniu zbrodni popełnianych podczas rosyjskiej agresji na Ukrainę. Jednocześnie skuteczność śledztw wymaga rozróżniania odpowiedzialności indywidualnej od sporów politycznych i przestrzegania standardów rzetelnego procesu. Sankcje nie zmieniają automatycznie treści wydanych decyzji sądowych, ale mogą wpływać na możliwość ich egzekwowania. Nie rozstrzyga to także sporów o kompetencje sądu. Ich rozwiązanie wymaga decyzji politycznych, interpretacji prawa traktatowego oraz praktycznej współpracy organów krajowych.