86 tysięcy miejsc schronienia. Ile bezpieczeństwa daje sama mapa?

Ponad 86 tysięcy punktów schronienia wskazanych na mapie nie oznacza 86 tysięcy pełnowartościowych schronów. Polskie przygotowania do sytuacji nadzwyczajnych wymagają dziś odpowiedzi na trzy pytania: gdzie można się ukryć, jak dotrzeć na miejsce i czy alarm w ogóle dotrze do mieszkańców. Wiceminister spraw wewnętrznych Wiesław Leśniakiewicz zwrócił uwagę także na obszary kraju, gdzie system syren wciąż nie zapewnia odpowiedniego pokrycia.

Pojęcia „schron”, „ukrycie” i „punkt schronienia” w debacie publicznej bywają używane zamiennie. To duży błąd. Pełnowartościowy schron posiada określone parametry konstrukcyjne oraz techniczne, natomiast miejsce doraźnego schronienia może być po prostu podziemną częścią budynku, garażem lub tunelem oferującym ograniczoną osłonę. Lista lokalizacji jest potrzebna, ale nie pozwala bez dodatkowych danych stwierdzić, czy wszystkie obiekty nadają się do przebywania przez dłuższy czas lub ochronią przed każdym rodzajem zagrożenia.

W wywiadzie dla „Rzeczpospolitej” z 14 października gen. bryg. Wiesław Leśniakiewicz mówił o ponad 86 tysiącach wskazanych punktów schronienia. Z informacji dotyczących programu oznakowania wynika, że do końca roku miejsca te mają otrzymać czytelne symbole obrony cywilnej. Trzeba jednak rozróżnić informowanie o lokalizacji od fizycznego przystosowania obiektu. Sam znak przy wejściu nie tworzy wentylacji, zapasowego zasilania, łączności ani procedury zarządzania tłumem.

Istotnym problemem jest dostępność. Część miejsc znajduje się w obiektach prywatnych, w garażach osiedlowych albo budynkach otwieranych tylko w określonych godzinach. Mieszkaniec może zobaczyć punkt na mapie, a w chwili zagrożenia zastać zamkniętą bramę. Właśnie dlatego zarządcy, samorządy i służby powinni ustalać wcześniej zasady otwierania wejść, odpowiedzialność za klucze, awaryjne oświetlenie i sposób kierowania ludzi. Procedura nie może powstać dopiero po otrzymaniu ostrzeżenia.

Drugie ograniczenie dotyczy pojemności. Dwa obiekty zaznaczone identycznym symbolem mogą pomieścić zupełnie inną liczbę osób. Mapa bez wiarygodnej informacji o dostępnej powierzchni nie pozwala na praktyczne planowanie ruchu mieszkańców w dzielnicach o gęstej zabudowie. Władze lokalne powinny oceniać dystans dojścia, bariery architektoniczne oraz pojemność w odniesieniu do liczby osób przebywających w okolicy w dzień i w nocy. Osobne rozwiązania są potrzebne dla szpitali, szkół i domów opieki.

Trzeci problem zaczyna się zanim ktokolwiek wyruszy do miejsca schronienia. System ostrzegania musi dotrzeć do ludzi odpowiednio szybko i w zrozumiałej formie. Wiceminister mówił o lukach w zasięgu syren alarmowych na części terytorium kraju. Nawet bardzo gęsta sieć syren nie może jednak być jedynym kanałem: awarie energii, zakłócenia łączności, hałas uliczny czy ograniczenia słuchu sprawiają, że potrzebne są powiadomienia telefoniczne, radio, komunikaty służb i lokalne procedury informacyjne. W praktyce potrzebne jest także sprawdzanie, czy komunikaty są zrozumiałe dla osób nieposługujących się biegle językiem polskim i dla turystów przebywających czasowo w kraju. System obejmujący wyłącznie stałych mieszkańców może zawieść w miejscowościach nadmorskich i dużych miastach podczas sezonowych wzrostów liczby ludności. Dlatego projektując alarmowanie, trzeba uwzględnić różne grupy odbiorców oraz jasne instrukcje postępowania, a nie tylko techniczne uruchomienie sygnału.

Nie każda sytuacja wymaga takiego samego zachowania. Zagrożenie chemiczne może wymagać pozostania w zamkniętym pomieszczeniu i uszczelnienia okien, a nie przemieszczania się ulicą do najbliższego garażu. Przy ataku z powietrza czas reakcji może być liczony w minutach. Przy gwałtownej burzy lub powodzi zagrożenie ma jeszcze inny charakter. Obywatel musi znać nie tylko adres punktu, lecz również znaczenie alarmu i wskazania służb dla konkretnego rodzaju niebezpieczeństwa.

Rozsądny system obrony cywilnej łączy trzy warstwy: informację, infrastrukturę i praktykę. Informacja oznacza mapę, prosty język instrukcji oraz wiarygodny system ostrzegania. Infrastruktura to utrzymanie obiektów, przeglądy, wyposażenie, ewidencja wejść i sprawny kontakt z zarządcami. Praktyka polega na ćwiczeniach obejmujących służby ratownicze, placówki oświatowe, przedsiębiorstwa oraz społeczność lokalną. Bez tej ostatniej warstwy nawet dobre przepisy mogą pozostać martwe.

Polska ma dodatkową trudność wynikającą ze zróżnicowania przestrzennego. Wielkie miasta dysponują metrem, przejściami podziemnymi i wielopoziomowymi garażami, podczas gdy na wielu obszarach wiejskich takie obiekty nie istnieją. Kopiowanie jednego modelu dla wszystkich gmin byłoby kosztowne i mało efektywne. Część samorządów potrzebuje modernizacji już istniejących podziemi, inne będą musiały uwzględniać funkcje ochronne w nowych budynkach publicznych. Odpowiedzialne planowanie wymaga wieloletniego finansowania.

Równie istotna jest przejrzystość kontroli jakości. Liczba punktów na mapie nie powinna być jedyną miarą sukcesu programu. Warto publikować odsetek obiektów poddanych przeglądowi, ich rzeczywistą pojemność, dostępność całodobową, czas otwarcia oraz postęp w usuwaniu usterek. Takie dane pomagają obywatelom, a zarazem pozwalają uniknąć sytuacji, w której kolejne raporty pokazują rosnącą liczbę lokalizacji bez proporcjonalnego wzrostu bezpieczeństwa. Dla władz lokalnych dobrym punktem wyjścia byłby jawny roczny harmonogram przeglądów i napraw. Nie powinien zawierać danych, które mogłyby ułatwić atak, ale może wskazywać skalę ukończonych prac, środki przeznaczone na modernizację i liczbę mieszkańców objętych realnie dostępną osłoną. Różnica między obiektem wpisanym do rejestru a obiektem gotowym do użycia powinna być widoczna również dla radnych kontrolujących wykonanie budżetu. Wtedy program ochrony ludności można rozliczać z efektów, a nie tylko z kolejnych zapowiedzi.

Dobrą praktyką jest także przygotowanie gospodarstwa domowego bez popadania w panikę: ustalenie kontaktu z bliskimi, podstawowych dokumentów, leków, latarki, źródła informacji i najbliższych bezpiecznych punktów. Takie działania uzupełniają system państwowy, ale go nie zastępują. Ostateczną odpowiedzialność za stan publicznej infrastruktury i procedury muszą ponosić właściwe instytucje, które posiadają uprawnienia, dane i środki.

Ponad 86 tysięcy wskazanych lokalizacji może być początkiem lepszego planowania, ale nie jest jego końcem. W kolejnych miesiącach warto patrzeć na liczbę obiektów rzeczywiście udostępnionych, sprawdzonych technicznie i włączonych w system ostrzegania. Dopiero połączenie tych elementów pozwoli stwierdzić, czy państwo zyskało realną odporność, czy przede wszystkim bardziej rozbudowaną mapę.