7 miliardów złotych dla polskich technologii obronnych. Jak zainwestuje „Chrobry”?

Siedem miliardów złotych ma trafić przez spółkę „Chrobry” do firm rozwijających technologie bezpieczeństwa i obronności. Pieniądze pochodzą z KPO, nie z instrumentu SAFE. Kluczowe pozostają kryteria wyboru spółek, kontrola właścicielska i mierzalny efekt dla polskich zdolności.

Siedem miliardów kapitału, nie zwykła dotacja

7 miliardów złotych — to kwota, którą państwowa spółka celowa „Chrobry” ma inwestować kapitałowo w przedsięwzięcia związane z bezpieczeństwem i obronnością. Mechanizm jest częścią Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności utworzonego w ramach Krajowego Planu Odbudowy. Cały fundusz ma wartość przekraczającą 22 miliardy złotych; pozostała część ma być uruchamiana głównie jako finansowanie dłużne przez Bank Gospodarstwa Krajowego.

Różnica między dotacją a wejściem kapitałowym jest zasadnicza. „Chrobry” nie ma po prostu refundować kosztów projektu. Ma obejmować udziały albo korzystać z innych instrumentów kapitałowych, a więc uczestniczyć w ryzyku i potencjalnym wzroście wartości firmy. W założeniu publiczne pieniądze powinny uruchamiać dodatkowy kapitał prywatny oraz wspierać projekty, które nie mieszczą się w standardowej polityce kredytowej banków.

To konstrukcja atrakcyjna dla młodych spółek technologicznych, które mają produkt i kompetencje, ale jeszcze nie stabilne przepływy pieniężne. Jednocześnie wymaga znacznie bardziej precyzyjnej oceny niż program dotacyjny. Państwo musi rozpoznać technologię, rynek, strukturę właścicielską, ryzyko eksportu wiedzy oraz realną możliwość wdrożenia rozwiązania w polskich siłach zbrojnych lub służbach.

Kapitał państwowy może wypełnić lukę między prototypem a seryjną produkcją. W sektorze obronnym jest ona szczególnie szeroka: spółka musi przejść testy, certyfikację, zapewnić cyberbezpieczeństwo, zbudować łańcuch dostaw i utrzymać zespół przez długi proces zamówienia. Prywatny inwestor często nie chce czekać na decyzję jednego dominującego klienta publicznego.

Publiczna informacja o wynikach powinna obejmować co najmniej liczbę inwestycji, rozkład branżowy, udział kapitału prywatnego, polskie miejsca pracy w badaniach i produkcji oraz liczbę technologii przyjętych do użytkowania. Dane wrażliwe można agregować. Tajemnica nie powinna obejmować wszystkiego, co pozwala ocenić gospodarność.

Chrobry nie jest funduszem SAFE

W debacie publicznej łatwo pomieszać dwa duże strumienie finansowania obronności. Instrument SAFE Unii Europejskiej zapewnia państwom pożyczki na zakupy i projekty obronne; Polska podpisała umowę pożyczki o wartości 43,7 miliarda euro. „Chrobry” korzysta natomiast ze środków KPO przesuniętych do Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności. Są to odrębne mechanizmy, choć oba wpływają na możliwości finansowe państwa.

Nie oznacza to, że ich znaczenie dla budżetu jest obojętne. Finansowanie zewnętrzne celowo skierowane na obronność może pośrednio uwalniać krajowe środki, które w innym wariancie trzeba byłoby wydać z budżetu. Przy wysokim deficycie taki efekt ma znaczenie fiskalne. Nie jest jednak równoznaczny z dowodem, że pieniądze SAFE formalnie przeznaczono na dowolne „łatanie dziury”. Rozliczenie trzeba prowadzić na poziomie konkretnych umów, płatności i kwalifikowanych wydatków.

W przypadku „Chrobrego” najważniejsze jest zatem nie samo źródło pieniędzy, lecz to, czy konstrukcja programu doprowadzi do powstania aktywów, kompetencji i produkcji w Polsce. Jeśli kapitał publiczny sfinansuje jedynie krótkotrwałe projekty bez zamówień, kadr i własności intelektualnej, liczba siedmiu miliardów pozostanie imponująca głównie w komunikacie.

Jednocześnie obecność państwa nie może zwalniać zarządzających z dyscypliny inwestycyjnej. Portfel wysokiego ryzyka będzie obejmował projekty nieudane, lecz powinien być oceniany jako całość: według wartości odzyskanej z wyjść, liczby wdrożeń i strategicznych zdolności. Ukrywanie porażek utrudni uczenie się i stworzy pokusę politycznego podtrzymywania słabych spółek.

Szczególnej kontroli wymaga ryzyko, że wsparcie trafi do firm pośredniczących w imporcie, a nie rozwijających własne kompetencje. Zakup zagranicznego komponentu bywa konieczny, lecz program ogłoszony jako wsparcie polskich technologii powinien wykazać, jaka część wartości dodanej, serwisu, rozwoju i praw własności pozostaje w kraju.

Cztery testy wiarygodności programu

Pierwszy test dotyczy polskości beneficjenta. Sama rejestracja spółki w Polsce nie przesądza, gdzie zapadają decyzje, kto kontroluje patenty i dokąd mogą zostać przeniesione zyski. Kryteria powinny premiować trwałe ulokowanie zespołów badawczych, produkcji oraz praw do technologii w kraju, a przy udziale inwestorów zagranicznych zabezpieczać interes państwa.

Drugi test to przejrzystość selekcji. W obronności część informacji musi pozostać niejawna, ale nie może to wyłączać publikacji zasad naboru, konfliktów interesów, podstawowych danych o portfelu i mierników efektu. Trzeci test dotyczy zamówień: start-up bez ścieżki certyfikacji i klienta instytucjonalnego może spalić kapitał, nawet jeśli jego prototyp jest dobry.

Czwarty test to wyjście z inwestycji. Państwowy fundusz powinien wiedzieć, kiedy i komu może sprzedać udziały, aby nie doprowadzić do utraty technologii o znaczeniu strategicznym. Potrzebne są uprawnienia ochronne, warunki dotyczące zmiany kontroli i możliwość zachowania wpływu przy kluczowych aktywach.

Najbliższe miesiące pokażą, czy „Chrobry” stanie się profesjonalnym inwestorem obronnym, czy tylko nową nazwą dla rozproszonego finansowania. Warto oceniać go nie po liczbie podpisanych umów, lecz po udziale prywatnego kapitału, wdrożeniach, eksporcie kontrolowanym z Polski i zdolnościach, które faktycznie otrzymają wojsko oraz służby.

Znaczenie ma także sposób współpracy z dużymi podmiotami Polskiej Grupy Zbrojeniowej i wojskiem. Młoda firma nie powinna być zmuszana do oddania technologii, aby wejść do łańcucha dostaw, ale nie może też rozwijać produktu w oderwaniu od wymagań użytkownika. Potrzebne są przejrzyste programy pilotażowe, poligony testowe i jasna ścieżka zamówienia.